PM POSHAN
PM POSHAN

 PM POSHAN/प्रधानमंत्री पोषण शक्ती निर्माण योजना २०२५

PM POSHAN /कुपोषण हा भारतासारख्या विकसनशील देशातील एक गंभीर सामाजिक व सार्वजनिक आरोग्याचा प्रश्न आहे. विशेषतः ग्रामीण व गरीब कुटुंबातील बालकांमध्ये पोषणाची कमतरता ही त्यांच्या शारीरिक, मानसिक, आणि शैक्षणिक प्रगतीसाठी अडथळा ठरते. हाच विचार करून केंद्र सरकारने १५ ऑगस्ट १९९५ रोजी “मिड डे मील योजना” सुरू केली, जी आता २०२१ पासून अधिक विस्तृत व सुधारित स्वरूपात “प्रधानमंत्री पोषण शक्ती निर्माण योजना (PM POSHAN)” या नावाने देशभर राबवली जात आहे.


PM POSHAN प्रधानमंत्री पोषण शक्ती निर्माण

🔶 १. योजनेची पार्श्वभूमी

वर्षटप्पावैशिष्ट्य
१९९५मिड डे मील (MDM)केंद्र सरकारने प्राथमिक शाळांमध्ये मोफत जेवण पुरवणारी योजना सुरू केली
२००२उच्‍च प्राथमिक वर्ग समाविष्टइ. ६ वी ते ८ वीच्या विद्यार्थ्यांना योजना लागू
२०२१योजना नव्या स्वरूपातनाव बदलून “PM POSHAN” झाले, त्यात पोषण, सहभाग, स्थानिक उत्पादन अशा बाबी जोडल्या गेल्या

🔶 २. योजनेचे उद्दिष्ट

  • मुलांचे पोषण स्तर सुधारण्याचा प्रयत्न
  • शाळांतील उपस्थिती व नोंदणी वाढवणे
  • शालेय शिक्षणातून गळती कमी करणे
  • शारीरिक, मानसिक आणि सामाजिक विकासास चालना देणे
  • कुपोषणाला प्रतिबंध घालणे

🔶 ३. योजनेची पात्रता

घटकतपशील
लाभार्थीइयत्ता 1 ली ते 8 वीतील विद्यार्थी
शाळांचे प्रकारशासकीय, स्थानिक स्वराज्य संस्था, अनुदानित शाळा
अटनियमितपणे उपस्थित असणारे विद्यार्थी

PM POSHAN प्रधानमंत्री पोषण शक्ती निर्माण

🔶 ४. योजनेअंतर्गत मिळणारे लाभ

लाभवर्णन
मोफत गरम जेवणदररोज शाळेत सकस भोजन
अन्नाचे घटकतांदूळ, डाळ, भाज्या, तेल, मसाले
वय व इयत्तेनुसार प्रमाणउदा. 6-11 वर्षे – 100 ग्रॅम धान्य, 20 ग्रॅम डाळ
आहाराचा दर्जाWHO व ICMR मार्गदर्शक तत्वांनुसार निश्चित

🔶 ५. पोषण उद्यानांची संकल्पना

  • शालेय बागा किंवा पोषण उद्यान तयार करून त्यातून ताजी फळे व भाज्या घेतल्या जातात.
  • विद्यार्थ्यांचा प्रयोगात्मक शिक्षण व कृषीप्रेम वाढतो.
  • शाळांना अन्नपदार्थासाठी स्वतंत्रता व स्वयंपूर्णता मिळते.

PM POSHAN प्रधानमंत्री पोषण शक्ती निर्माण


🔶 ६. योजनेची अंमलबजावणी

घटकग्रामीण शाळाशहरी शाळा
भोजन तयारीशाळेच्या स्वयंपाकघरातकेंद्रीय किचनमधून पुरवठा
कर्मचारीशाळेतील स्वयंपाकी व मदतनीसस्वयंसेवी संस्था किंवा ठेकेदार
देखरेखशाळा समिती, ग्रामसभापालक संघटना, शालेय व्यवस्थापन समिती

🔶 ७. योजनेचा खर्च व निधी

वर्षपंचवार्षिक योजनामंजूर निधी
2021-2026१५ वी आर्थिक योजना₹1.31 ट्रिलियन (1.31 लाख कोटी)
हिस्साकेंद्र सरकार: ६०%राज्य सरकार: ४०%

🔶 ८. अलीकडील सुधारणा (मे २०२५)

  • प्रति विद्यार्थी आहार खर्चात वाढ (महागाई लक्षात घेऊन दर सुधारित)
  • स्थानिक शेतकऱ्यांपासून धान्य, भाजीपाला थेट खरेदी
  • विविध राज्यांमध्ये तांदूळाऐवजी रागी, ज्वारी यांचा वापर
  • डिजिटल अंमलबजावणीसाठी PM POSHAN App सुरू

PM POSHAN प्रधानमंत्री पोषण शक्ती निर्माण


🔶 ९. सामाजिक व शैक्षणिक फायदे

परिणामफायदे
पोषणकुपोषणाच्या जोखमीत घट
शिक्षणशाळेत नियमित उपस्थिती, गुणवत्तेतील सुधारणा
सामाजिक न्यायगरीब व वंचित घटकांतील मुलांना लाभ
महिला सक्षमीकरणस्वयंपाकी व मदतनीस म्हणून महिलांना रोजगार

🔶 १०. योजना कार्यरत असलेल्या प्रमुख संस्था

  • HRD मंत्रालय
  • राज्य शिक्षण विभाग
  • शाळा व्यवस्थापन समिती (SMC)
  • UNICEF, Akshaya Patra, ISKCON यांसारख्या स्वयंसेवी संस्था

🔶 ११. योजनेंतर्गत नियमित परीक्षण व देखरेख

पातळीजबाबदार संस्थाकार्य
शाळाSMCभोजनाची गुणवत्ता व नोंदी
तालुकाBEO (Block Education Officer)यादृच्छिक तपासणी
जिल्हाDEO (District Education Officer)अहवाल संकलन
राज्य/केंद्रMHRDवार्षिक ऑडिट व मूल्यांकन

🔶 १२. योजनेची आव्हाने

  • गुणवत्ता राखणे – कधी कधी भोजनामध्ये दर्जाचा अभाव
  • विलंबित निधी वितरण – केंद्र व राज्यातील तांत्रिक कारणांमुळे अडचण
  • स्वयंपाकघरांची स्थिती – काही ठिकाणी स्वच्छतेचा अभाव
  • मानव संसाधन – कमी वेतनामुळे कर्मचारी टिकत नाहीत

PM POSHAN प्रधानमंत्री पोषण शक्ती निर्माण


🔶 १३. योजनेतील यशोगाथा

  • बिहार: बोधगया जिल्ह्यातील अनेक मुलांमध्ये लक्षणीय वजन वाढ
  • कर्नाटक: “अक्षयपात्र” संस्थेच्या माध्यमातून २१ लाख विद्यार्थ्यांना दररोज भोजन
  • महाराष्ट्र: कोल्हापुरात पोषण उद्यानांतून ४०% अन्नतत्त्वे शाळेतील बागेतूनच

🔶 १४. भविष्यातील सुधारणा व योजना

  • AI आधारित अन्न गुणवत्ता तपासणी
  • PM POSHAN App द्वारे पालकांना फीडबॅक सुविधा
  • स्थानिक SHG व बचत गटांच्या समावेशाने स्वयंपाक व्यवस्था
  • नवीन पोषण पिरॅमिडनुसार आहार योजना तयार करणे

प्रधानमंत्री पोषण शक्ती निर्माण योजना ही केवळ एक जेवण पुरवणारी योजना नाही, तर ही भारतातील शैक्षणिक, सामाजिक व पोषणात्मक समतेचा कणा आहे. या योजनेने लाखो गरीब विद्यार्थ्यांना शिक्षणाच्या प्रवाहात आणले आहे आणि त्यांच्या भविष्यात आशेचा किरण दिला आहे.PM POSHAN प्रधानमंत्री पोषण शक्ती निर्माण


  1. भारत सरकार – https://pmposhan.education.gov.in
  2. मानव संसाधन विकास मंत्रालय
  3. NITI Aayog Reports (2022-2025)
  4. UNICEF India Nutrition Reports

Mera Ration 2.0)/‘मेरा ई-केवायसी’ ॲपद्वारे घरबसल्या

Comments

No comments yet. Why don’t you start the discussion?

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *